Sau khi qua giai đoạn nguy hiểm, câu hỏi tiếp theo là: người bệnh lấy lại được bao nhiêu?
Phục hồi chức năng là phần quyết định câu trả lời đó.
Vì sao quan trọng
Nếu không tập
- Cơ tiếp tục teo.
- Khớp cứng lại — có thể không cử động được nữa.
- Loét tì đè.
- Viêm phổi do nằm lâu.
Nếu tập đều
- Lấy lại được nhiều khả năng hơn.
- Tự chăm sóc được.
- Giảm gánh nặng cho gia đình.
- Tinh thần tốt hơn nhiều.
Đây là giai đoạn mà nỗ lực tạo ra khác biệt rõ rệt nhất.
Bắt đầu khi nào
Càng sớm càng tốt — thậm chí ngay khi còn nằm viện.
Nhiều người nghĩ phải chờ "khoẻ hẳn" mới tập — nhưng chờ càng lâu thì càng khó lấy lại.
Các mức từ nhẹ tới nặng dần
- Vận động khớp thụ động — người khác làm cho.
- Tự cử động tay chân trên giường.
- Ngồi dậy tại giường.
- Ngồi ghế.
- Đứng có hỗ trợ.
- Đi vài bước.
- Đi xa dần.
- Tập các hoạt động hằng ngày.
Hỏi nhân viên y tế về mức phù hợp với tình trạng hiện tại.
Các mặt cần phục hồi
Vận động
- Sức cơ.
- Tầm vận động khớp.
- Thăng bằng.
- Sức bền.
Hô hấp
- Tập thở sâu.
- Tập ho có hiệu quả.
- Tăng dung tích phổi.
Tập thở rất quan trọng — giúp phòng viêm phổi và cải thiện sức bền.
Nuốt và nói
- Tập nuốt an toàn nếu có khó nuốt.
- Tập nói nếu giọng còn yếu.
Hoạt động hằng ngày
- Tự ăn.
- Tự vệ sinh cá nhân.
- Tự mặc quần áo.
- Đi vệ sinh.
Đây là các mục tiêu có ý nghĩa nhất với người bệnh — vì chúng liên quan trực tiếp tới nhân phẩm và sự tự chủ.
Nhận thức
- Tập trí nhớ.
- Tập tập trung.
- Quay lại các hoạt động trí óc.
Tại bệnh viện
- Hỏi có khoa phục hồi chức năng không.
- Đề nghị được hội chẩn.
- Xin hướng dẫn các bài tập.
- Học cách hỗ trợ đúng.
Tại nhà
Nguyên tắc
- Đều đặn quan trọng hơn cường độ.
- Tập ít mà thường xuyên tốt hơn tập nhiều rồi nghỉ.
- Tăng dần.
- Nghỉ khi mệt.
Cần dừng và báo nếu
- Đau ngực.
- Khó thở nhiều.
- Chóng mặt.
- Tim đập rất nhanh.
Tổ chức việc tập
- Đặt giờ cố định — thành thói quen.
- Chia nhiều lần trong ngày thay vì một lần dài.
- Ghi lại đã tập gì.
- Có người hỗ trợ để an toàn.
Vai trò của người nhà
Đây là phần quan trọng nhất — và cũng dễ làm sai nhất.
Nên làm
- Khuyến khích tự làm những việc làm được.
- Hỗ trợ an toàn khi tập.
- Nhắc tập đều.
- Ghi nhận tiến bộ nhỏ.
Nên tránh
- Làm thay mọi việc — đây là sai lầm phổ biến nhất.
- Quá bảo bọc — không cho làm gì vì sợ ngã.
- Sốt ruột, làm giúp cho nhanh.
- Thúc ép quá mức.
Về việc làm thay
Nhiều gia đình vì thương mà làm hết cho người bệnh:
- Đút cho ăn dù họ tự ăn được.
- Không cho tự đi vì sợ ngã.
- Mặc quần áo giúp.
Điều này làm người bệnh yếu đi nhanh hơn và mất tự tin.
Nguyên tắc: giúp vừa đủ để an toàn, để họ tự làm phần còn lại.
An toàn khi tập
Phòng ngã
- Dọn lối đi thông thoáng.
- Bỏ thảm dễ trượt.
- Đủ ánh sáng, đặc biệt ban đêm.
- Lắp tay vịn nếu có thể.
Dụng cụ hỗ trợ
- Khung tập đi, gậy.
- Xe lăn khi cần di chuyển xa.
- Ghế tắm.
- Tay vịn nhà vệ sinh.
Hỏi nhân viên y tế về dụng cụ phù hợp — dùng sai dụng cụ có thể gây ngã.
Đặt mục tiêu
Đây là chìa khoá để giữ động lực.
Mục tiêu tốt là
- Cụ thể — "tự đi từ giường ra bàn ăn".
- Nhỏ và gần — theo tuần, không theo tháng.
- Có ý nghĩa với người bệnh — không phải theo ý gia đình.
- Vừa sức nhưng có thách thức.
Ví dụ
- Tuần này: tự ngồi dậy được.
- Tuần sau: ngồi ghế mười lăm phút.
- Tuần sau nữa: đi tới cửa phòng.
Ghi lại tiến bộ
Đây là việc rất có giá trị.
- Ghi mỗi ngày làm được gì.
- Nhìn lại sau vài tuần — sẽ thấy đã đi được bao xa.
- Chụp ảnh hoặc quay video định kỳ.
Khi ở trong quá trình, tiến bộ rất khó nhận ra — nhìn lại ghi chép giúp thấy rõ.
Giữ động lực
Đây là phần khó nhất, vì hồi phục rất chậm.
Các lúc hay nản
- Khi không thấy tiến bộ.
- Khi so sánh với chính mình trước kia.
- Khi có ngày xấu sau chuỗi ngày tốt.
- Khi đau, khi mệt.
Cách giúp
- So với tuần trước, không so với lúc chưa ốm.
- Chấp nhận ngày tốt ngày xấu — một ngày xấu không phải là thất bại.
- Ghi nhận mọi tiến bộ dù nhỏ.
- Nhắc lại mục tiêu có ý nghĩa — bế cháu, đi chợ, về quê.
Về mặt tinh thần
Phục hồi thể chất gắn chặt với tinh thần.
- Trầm cảm làm người bệnh không muốn tập.
- Không tập thì không tiến bộ.
- Không tiến bộ thì càng trầm cảm.
Vì vậy: nếu người bệnh không chịu tập, hãy xem có phải do trầm cảm không — thay vì cho là họ lười.
Dấu hiệu cần báo bác sĩ
- Buồn bã kéo dài.
- Mất hứng thú với mọi thứ.
- Từ chối tập, từ chối ăn.
- Nói những điều tiêu cực về bản thân.
Về kỳ vọng
Cần thực tế nhưng không bi quan.
- Hồi phục tính bằng tháng.
- Không phải đường thẳng — có lên có xuống.
- Một số khả năng có thể không lấy lại hoàn toàn.
- Nhưng phần lớn đều cải thiện đáng kể nếu tập đều.
Câu nên hỏi bác sĩ
"Với tình trạng của bác, dự kiến có thể lấy lại được tới đâu ạ?"
Và: "Mục tiêu hợp lý trong ba tháng tới là gì?"
Điều đáng nhớ
Ba ý:
- Bắt đầu càng sớm càng tốt — chờ "khoẻ hẳn" mới tập là quá muộn.
- Đừng làm thay mọi việc — giúp vừa đủ để an toàn, để người bệnh tự làm phần còn lại.
- Ghi lại tiến bộ và so với tuần trước — không so với lúc chưa ốm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phục hồi chức năng lại quan trọng đến vậy?
Vì nó quyết định người bệnh lấy lại được bao nhiêu khả năng tự chăm sóc và tự sinh hoạt. Không tập thì cơ tiếp tục teo, khớp cứng lại và người bệnh dễ rơi vào tình trạng phụ thuộc lâu dài.
Nên bắt đầu tập từ khi nào?
Càng sớm càng tốt, thậm chí ngay khi còn nằm viện với các bài tập nhẹ theo hướng dẫn. Bắt đầu sớm giúp hạn chế teo cơ và rút ngắn thời gian hồi phục.
Người nhà nên hỗ trợ thế nào cho đúng?
Nên khuyến khích người bệnh tự làm những việc họ làm được thay vì làm thay hết, hỗ trợ an toàn khi tập, ghi nhận tiến bộ nhỏ, và kiên nhẫn với tốc độ chậm.
Làm sao giữ động lực khi tiến bộ rất chậm?
Nên đặt mục tiêu nhỏ theo tuần, ghi lại tiến bộ để nhìn thấy chặng đã đi, so sánh với tuần trước chứ không so với lúc chưa ốm, và chấp nhận rằng có ngày tốt ngày xấu.