Lọc máu và hỗ trợ thận trong hồi sức

Khi bác sĩ nói cần lọc máu, phản ứng đầu tiên của nhiều gia đình là: "Vậy là phải chạy thận suốt đời rồi."

Thường thì không phải vậy.

Thận làm gì

Thận không chỉ tạo nước tiểu. Nó còn:

• Loại bỏ chất thải từ chuyển hoá.
• Điều chỉnh lượng nước trong cơ thể.
• Cân bằng các chất điện giải — kali, natri.
• Điều chỉnh độ toan kiềm của máu.

Khi thận ngừng làm việc, cả bốn chức năng đầu đều bị ảnh hưởng nhanh chóng — và một số hậu quả nguy hiểm tới tính mạng trong thời gian ngắn.

Vì sao thận suy trong bệnh nặng

Đây là biến chứng rất thường gặp ở người bệnh ICU.

Các nguyên nhân

• Tụt huyết áp — thận không được tưới máu đủ.
• Nhiễm khuẩn huyết.
• Mất nước, mất máu nặng.
• Suy tim.

Điểm quan trọng: đây thường là suy thận CẤP — nghĩa là xảy ra đột ngột do một nguyên nhân cụ thể.

Khác với suy thận mạn

Đây là câu hỏi quan trọng nhất cần hỏi bác sĩ: "đây là suy thận cấp hay mạn ạ?"

Vì sao cần lọc máu

Lọc máu làm thay công việc của thận.

Các lý do cụ thể

• Kali máu tăng cao — có thể gây rối loạn nhịp tim nguy hiểm.
• Ứ dịch, phù phổi — cơ thể quá tải nước.
• Toan máu nặng.
• Chất thải tích tụ gây ảnh hưởng tới ý thức.

Lọc máu không chữa thận — nó làm thay công việc của thận trong lúc thận có cơ hội hồi phục.

Các hình thức lọc máu

Lọc máu liên tục

Đây là hình thức hay dùng trong ICU.

• Diễn ra liên tục nhiều giờ, có thể suốt ngày đêm.
• Tốc độ chậm.
• Loại bỏ nước và chất thải từ từ.

Vì sao chọn hình thức này

Vì nó ít gây thay đổi đột ngột về huyết áp — phù hợp với người bệnh nặng có huyết động không ổn định.

Nhược điểm: người bệnh phải nằm yên, và cần dùng thuốc chống đông cho hệ thống máy.

Chạy thận nhân tạo từng buổi

• Mỗi buổi vài giờ.
• Tốc độ nhanh hơn.
• Dùng khi người bệnh ổn định hơn.

Thẩm phân phúc mạc

Dùng màng bụng làm màng lọc. Ít dùng trong ICU người lớn nhưng có vai trò ở một số tình huống.

Việc chọn hình thức nào do bác sĩ quyết định dựa trên tình trạng cụ thể.

Catheter lọc máu

Để lọc máu cần một đường vào mạch máu lớn.

• Thường đặt ở cổ, dưới đòn hoặc bẹn.
• Là ống có hai nhánh — một đưa máu ra, một đưa máu về.
• Cần chăm sóc vô khuẩn kỹ.

Người nhà cần chú ý

• Không đụng vào.
• Báo ngay nếu thấy đỏ, sưng, chảy dịch quanh chỗ đặt.
• Báo nếu người bệnh kêu đau ở đó.
• Cẩn thận khi giúp xoay trở.

Theo dõi lượng nước tiểu

Đây là chỉ số đơn giản nhưng rất có ý nghĩa.

• Nước tiểu giảm hoặc không có — dấu hiệu thận đang suy.
• Nước tiểu tăng trở lại — dấu hiệu thận đang hồi phục.

Đây là lý do người bệnh có ống thông tiểu và nước tiểu được đo chính xác từng giờ.

Câu đáng hỏi: "bác có nước tiểu chưa ạ?" — câu trả lời cho biết nhiều điều.

Khi nào thận hồi phục

Dấu hiệu

• Lượng nước tiểu tăng dần.
• Các chỉ số chức năng thận cải thiện.
• Điện giải ổn định hơn.
• Cần lọc ít hơn.

Quá trình

• Bác sĩ giảm dần tần suất lọc.
• Thử ngừng và theo dõi.
• Lọc lại nếu chưa đủ.
• Ngừng hẳn khi thận đảm đương được.

Thời gian hồi phục rất khác nhau — từ vài ngày tới nhiều tuần. Một số trường hợp thận không hồi phục hoàn toàn.

Câu nên hỏi

"Thận của bác có khả năng hồi phục không ạ, hay sẽ phải lọc lâu dài?"

Câu trả lời có thể chưa chắc chắn trong giai đoạn đầu — nhưng nên hỏi lại khi tình trạng ổn định hơn.

Về thuốc và thận

Đây là phần người nhà đóng vai trò trực tiếp.

Cần báo đầy đủ

• Mọi thuốc người bệnh đang dùng.
• Thuốc nam, thuốc bắc.
• Thực phẩm chức năng.
• Thuốc giảm đau mua ngoài — nhiều loại ảnh hưởng tới thận.

Tuyệt đối không

• Không mang thuốc vào cho người bệnh.
• Không mang thực phẩm chức năng.
• Không tự cho uống bất cứ thứ gì.

Thận đang yếu không thải được thuốc như bình thường — nên thứ vô hại với người khoẻ có thể gây hại ở đây.

Về chế độ ăn uống

Người bệnh có vấn đề về thận thường cần hạn chế:

• Lượng nước đưa vào.
• Muối.
• Kali.
• Đạm ở mức nhất định.

Chế độ ăn được tính toán cụ thể — đây là lý do không được tự cho ăn uống gì, kể cả nước.

Nếu người bệnh kêu khát — hãy hỏi điều dưỡng, đừng tự cho uống.

Lọc máu ngoài mục đích thay thận

Trong một số tình huống, lọc máu còn được dùng để:

• Loại bỏ chất độc trong ngộ độc.
• Hỗ trợ trong một số trường hợp nhiễm khuẩn nặng.
• Điều chỉnh rối loạn điện giải nghiêm trọng.

Nên nếu bác sĩ nói cần lọc máu, hãy hỏi rõ lý do cụ thể — không phải lúc nào cũng là do thận.

Các câu nên hỏi

1. "Đây là suy thận cấp hay mạn ạ?"
2. "Nguyên nhân là gì?"
3. "Thận có khả năng hồi phục không?"
4. "Lọc máu dự kiến bao lâu?"
5. "Bác có nước tiểu chưa?"
6. "Có cần hạn chế gì không?"
7. "Sau này ra viện có cần theo dõi thận không?"

Câu cuối quan trọng cho giai đoạn sau — người từng bị suy thận cấp nên được theo dõi chức năng thận về lâu dài.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Lọc máu trong ICU thường là tạm thời — nhiều trường hợp thận hồi phục sau khi nguyên nhân được điều trị.
2. Báo đầy đủ mọi thuốc người bệnh đang dùng — đặc biệt thuốc nam và thuốc giảm đau mua ngoài.
3. Không tự cho người bệnh uống nước hay ăn gì — lượng nước đã được tính toán.

Câu hỏi thường gặp