Kết quả xét nghiệm hằng ngày: những gì được theo dõi

Người bệnh ICU có thể được lấy máu nhiều lần mỗi ngày. Người nhà thường thắc mắc vì sao lại nhiều đến vậy.

Vì sao cần xét nghiệm thường xuyên

Tình trạng người bệnh nặng thay đổi theo giờ, không phải theo ngày.

Một chỉ số điện giải bình thường buổi sáng có thể nguy hiểm vào buổi chiều.

Và nhiều quyết định điều trị phụ thuộc trực tiếp vào các con số này:

• Điều chỉnh máy thở dựa trên khí máu.
• Điều chỉnh dịch truyền dựa trên điện giải.
• Điều chỉnh liều thuốc dựa trên chức năng thận gan.

Về việc lấy máu nhiều lần

Người nhà hay lo người bệnh bị lấy máu quá nhiều.

Điều đáng biết: người bệnh thường có catheter động mạch hoặc tĩnh mạch trung tâm — nên máu được lấy qua đó, không phải chích kim mỗi lần.

Tuy vậy, lượng máu lấy ra nhiều lần cũng được tính toán — đây là một lý do bác sĩ chỉ định xét nghiệm theo nhu cầu chứ không làm tràn lan.

Khí máu động mạch

Đây là xét nghiệm quan trọng nhất với người thở máy.

Cho biết gì

• Lượng oxy trong máu — phổi có trao đổi khí tốt không.
• Lượng khí cacbonic — thải khí có hiệu quả không.
• Độ toan kiềm của máu — cơ thể có bị toan hay kiềm hoá không.
• Một số chỉ số chuyển hoá khác.

Vì sao quan trọng

Đây là căn cứ để điều chỉnh máy thở.

• Oxy thấp → tăng hỗ trợ.
• Khí cacbonic cao → điều chỉnh thông khí.
• Các chỉ số tốt → có thể giảm hỗ trợ, tiến tới cai máy.

Câu đáng hỏi: "khí máu có cải thiện không ạ?" — câu trả lời cho biết tiến triển của phổi.

Điện giải

Gồm natri, kali, canxi, magie, phốt pho.

Vì sao quan trọng

Các chất này điều khiển hoạt động của tế bào — đặc biệt tế bào tim và tế bào thần kinh.

Kali — chú ý nhất

• Quá cao hoặc quá thấp đều có thể gây rối loạn nhịp tim nguy hiểm.
• Ảnh hưởng bởi chức năng thận, bởi thuốc, bởi dịch truyền.
• Được theo dõi rất sát.

Natri

• Liên quan tới lượng nước trong cơ thể.
• Thay đổi quá nhanh có thể gây tổn thương não — nên điều chỉnh phải từ từ.

Đây là lý do khi thấy natri bất thường, bác sĩ không chỉnh về bình thường ngay mà chỉnh dần.

Chức năng thận

Chủ yếu là creatinin và ure.

• Tăng — thận đang suy.
• Giảm dần — thận đang hồi phục.

Điều cần biết

Creatinin thay đổi chậm hơn tình trạng thực tế — nên nó phản ánh tình trạng của vài giờ trước, không phải hiện tại.

Vì vậy lượng nước tiểu thường là dấu hiệu sớm hơn.

Chức năng gan

• Men gan — tăng khi tế bào gan tổn thương.
• Bilirubin — tăng gây vàng da.
• Albumin — protein do gan sản xuất, giảm trong bệnh nặng.
• Các chỉ số đông máu — gan sản xuất các yếu tố đông máu.

Gan có thể bị ảnh hưởng thứ phát trong bệnh nặng — do thiếu tưới máu, do nhiễm trùng, do thuốc.

Công thức máu

• Hemoglobin — có thiếu máu không, có cần truyền máu không.
• Bạch cầu — tăng hoặc giảm đều có thể gặp trong nhiễm trùng nặng.
• Tiểu cầu — giảm là dấu hiệu đáng chú ý trong bệnh nặng.

Về tiểu cầu giảm

Ở người bệnh nặng, tiểu cầu giảm có thể do nhiều nguyên nhân — nhiễm khuẩn, thuốc, rối loạn đông máu.

Đây là chỉ số bác sĩ theo dõi kỹ vì nó liên quan tới nguy cơ chảy máu.

Chỉ số nhiễm trùng

CRP

Tăng khi có viêm. Không đặc hiệu cho nhiễm khuẩn — tăng cả trong chấn thương, sau phẫu thuật.

Procalcitonin

Thường tăng cao hơn trong nhiễm khuẩn. Được dùng để hỗ trợ quyết định về kháng sinh ở một số nơi.

Cấy máu và cấy bệnh phẩm

Đây mới là xét nghiệm xác định vi khuẩn nào gây bệnh và nhạy với kháng sinh gì.

Kết quả cần thời gian — thường vài ngày.

Đây là lý do bác sĩ dùng kháng sinh theo kinh nghiệm trước, rồi điều chỉnh khi có kết quả.

Việc đổi kháng sinh sau khi có kết quả cấy là quy trình chuẩn, không phải là lúc đầu dùng sai.

Lactate

Đây là chỉ số rất có giá trị mà ít người nhà biết tới.

Ý nghĩa

Lactate tăng cho biết các mô đang thiếu oxy — tế bào phải chuyển sang cách tạo năng lượng không cần oxy.

Nên nó phản ánh:

• Mức độ nặng của tình trạng.
• Khả năng tưới máu tới các mô.

Vì sao quan trọng

Lactate giảm dần thường là dấu hiệu tình trạng đang cải thiện — kể cả khi các chỉ số khác chưa thay đổi rõ.

Đây là một trong những chỉ số bác sĩ dùng để đánh giá đáp ứng với điều trị trong sốc.

Câu đáng hỏi: "lactate có giảm không ạ?"

Đường huyết

• Người bệnh nặng thường tăng đường huyết — kể cả người không bị tiểu đường.
• Do phản ứng với stress và do thuốc.
• Được theo dõi thường xuyên và có thể cần dùng insulin.
• Cả quá cao lẫn quá thấp đều có hại.

Vì vậy nếu thấy người thân không bị tiểu đường mà phải tiêm insulin — đây là chuyện thường gặp trong hồi sức, không có nghĩa là họ vừa mắc tiểu đường.

Các xét nghiệm đông máu

• PT, APTT — đánh giá khả năng đông máu.
• Fibrinogen.
• D-dimer.

Quan trọng ở người có nguy cơ chảy máu, người dùng thuốc chống đông, và trong một số tình trạng bệnh nặng gây rối loạn đông máu.

Vì sao một chỉ số bất thường chưa nói lên điều gì

Đây là điều người nhà cần hiểu để bớt lo.

Ở người bệnh nặng:

• Nhiều chỉ số bị ảnh hưởng cùng lúc — bởi bệnh, bởi thuốc, bởi các can thiệp.
• Một số bất thường là hệ quả dự kiến của điều trị.
• Có chỉ số xấu đi trong khi tổng thể đang tốt lên.

Bác sĩ đánh giá cả bức tranh và xu hướng, không dựa vào một con số.

Vì vậy

Nếu tình cờ thấy một kết quả bất thường, đừng tự kết luận — hãy hỏi: "chỉ số này có đáng lo không ạ?"

Nên hỏi gì về xét nghiệm

1. "Xét nghiệm hôm nay so với hôm qua thế nào ạ?"
2. "Chỉ số nào đang là vấn đề lớn nhất?"
3. "Có chỉ số nào đang cải thiện không?"
4. "Khí máu có tốt lên không?"
5. "Lactate có giảm không?"
6. "Có kết quả cấy khuẩn chưa?"

Câu số ba đáng hỏi — vì trong bức tranh nhiều chỉ số xấu, việc biết có thứ gì đang tốt lên giúp hiểu rõ hơn.

Về việc xin bản sao kết quả

Gia đình có thể hỏi về việc này. Nhưng lưu ý:

• Các con số ở người bệnh nặng rất khó tự diễn giải.
• Tự tra cứu ý nghĩa trên mạng thường dẫn tới hiểu sai và lo lắng thừa.
• Hỏi bác sĩ giải thích hữu ích hơn nhiều.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Xét nghiệm nhiều lần là vì tình trạng thay đổi theo giờ, không phải vì bệnh nặng hơn.
2. Một chỉ số bất thường chưa nói lên điều gì — cần nhìn cả bức tranh và xu hướng.
3. Hỏi "so với hôm qua thế nào" hữu ích hơn hỏi từng con số.

Câu hỏi thường gặp