Dinh dưỡng cho người bệnh nặng

Một trong những điều người nhà khó chấp nhận nhất là: "Không được mang đồ ăn vào."

Trong văn hoá Việt Nam, nấu cho người ốm ăn là cách thể hiện tình thương. Bị ngăn lại cảm giác như bị tước đi việc duy nhất mình làm được.

Bài này giải thích lý do.

Vì sao dinh dưỡng quan trọng

Người bệnh nặng có nhu cầu năng lượng thay đổi rất nhiều so với bình thường.

Cơ thể trong tình trạng bệnh nặng:

• Phân huỷ cơ để lấy năng lượng — rất nhanh.
• Tăng chuyển hoá.
• Cần nguyên liệu để sửa chữa mô.
• Cần đạm cho hệ miễn dịch.

Hậu quả của thiếu dinh dưỡng

• Teo cơ nhanh — kể cả cơ hô hấp, làm khó cai máy thở.
• Vết thương chậm lành.
• Dễ nhiễm trùng hơn.
• Hồi phục chậm hơn nhiều.

Nhưng thừa cũng có hại

• Tăng đường huyết.
• Tăng gánh nặng cho gan.
• Tăng sản xuất khí cacbonic — làm khó thở hơn.
• Rối loạn điện giải.

Vì vậy: dinh dưỡng phải được tính toán, không phải càng nhiều càng tốt.

Đây là điểm quan trọng nhất cần hiểu — và nó trái với quan niệm "tẩm bổ" phổ biến.

Các cách nuôi dưỡng

Qua ống thông dạ dày

Đây là cách được ưu tiên khi đường tiêu hoá còn hoạt động.

Ống đi từ mũi hoặc miệng xuống dạ dày, dinh dưỡng dạng lỏng được đưa vào từ từ.

Vì sao ưu tiên cách này

• Giữ cho ruột hoạt động — ruột không dùng thì niêm mạc teo đi.
• Giảm nguy cơ nhiễm trùng so với nuôi qua tĩnh mạch.
• Tự nhiên hơn, ít biến chứng hơn.
• Chi phí thấp hơn.

Người nhà nên biết

• Đầu giường được nâng cao khi cho ăn — giảm nguy cơ trào ngược vào phổi.
• Vị trí ống được kiểm tra trước mỗi lần dùng.
• Có thể tạm ngừng nếu người bệnh chướng bụng.
• Không tự điều chỉnh tốc độ hay tự đổ thêm gì vào ống.

Qua đường tĩnh mạch

Khi đường tiêu hoá không dùng được.

• Dinh dưỡng truyền thẳng vào máu.
• Thường qua catheter tĩnh mạch trung tâm.
• Được pha chế theo nhu cầu cụ thể.
• Cần theo dõi chặt — đường huyết, điện giải, chức năng gan.

Kết hợp cả hai

Khi ăn qua ống chưa đủ nhu cầu.

Vì sao không được tự cho ăn uống

Đây là phần quan trọng nhất của bài.

Lý do 1: Nguy cơ sặc

Đây là lý do nghiêm trọng nhất.

Người bệnh nặng có thể:

• Mất hoặc giảm phản xạ nuốt.
• Lơ mơ, không nuốt đúng cách.
• Yếu cơ vùng họng.
• Vừa rút ống thở nên chưa hồi phục phản xạ.

Thức ăn hoặc nước đi vào phổi gây viêm phổi hít — biến chứng nặng, có thể nguy hiểm tính mạng.

Và điều đáng sợ: người bệnh có thể không ho sặc rõ ràng khi phản xạ đã giảm — nên người nhà tưởng là nuốt được.

Lý do 2: Chế độ đã được tính toán

Lượng năng lượng, đạm, dịch, muối, kali đều được tính chính xác.

Thêm vào bất cứ thứ gì cũng làm lệch tính toán đó — đặc biệt nguy hiểm với người có vấn đề về thận, tim hoặc gan.

Lý do 3: Chuẩn bị cho thủ thuật

Người bệnh có thể đang nhịn ăn để chuẩn bị mổ hoặc làm thủ thuật.

Lý do 4: Vệ sinh

Đồ ăn từ ngoài không kiểm soát được vệ sinh — và người bệnh ICU rất dễ nhiễm trùng.

Nếu người bệnh xin nước

Đây là tình huống khó chịu đựng nhất với người nhà.

Người bệnh tỉnh, khô miệng, xin nước — và mình phải từ chối.

Việc cần làm

• Hỏi điều dưỡng ngay — có thể có cách làm ẩm miệng được phép.
• Nhiều nơi có gạc ẩm hoặc dung dịch làm ẩm miệng.
• Có thể được phép dùng tăm bông thấm nước lau môi.
• Giải thích nhẹ nhàng với người bệnh rằng chưa được uống vì lý do an toàn.

Đừng tự cho uống dù chỉ một thìa nhỏ.

Đánh giá trước khi cho ăn lại

Sau khi rút ống thở hoặc khi tỉnh táo hơn, người bệnh không được ăn ngay.

Cần đánh giá

• Mức độ tỉnh táo.
• Phản xạ nuốt.
• Sức cơ vùng họng.
• Có ho được không.

Ở một số nơi có chuyên viên đánh giá chức năng nuốt.

Khi bắt đầu ăn lại

• Bắt đầu từ từ, lượng nhỏ.
• Thức ăn có độ đặc phù hợp — đôi khi nước loãng lại khó nuốt hơn đồ sệt.
• Ngồi thẳng khi ăn.
• Ăn chậm.

Điểm về nước loãng khó nuốt hơn đồ sệt là điều nhiều người không biết — nên đôi khi người bệnh được cho ăn sệt trước khi được uống nước.

Về việc gầy đi

Người nhà thường sốc khi thấy người thân gầy đi rất nhanh.

Vì sao

• Bệnh nặng làm cơ thể phân huỷ cơ rất nhanh.
• Nằm bất động làm cơ teo.
• Nhu cầu năng lượng tăng cao.
• Khó cung cấp đủ trong giai đoạn đầu.

Đây là hiện tượng thường gặp ở người bệnh nặng — không phải do "không được cho ăn đủ".

Phục hồi khối cơ

• Cần thời gian dài — nhiều tháng.
• Cần kết hợp dinh dưỡng và tập luyện — ăn nhiều mà không vận động thì tăng mỡ chứ không tăng cơ.
• Đây là một lý do vì sao tập vận động sớm trong ICU quan trọng.

Về quan niệm tẩm bổ

Cần nói thẳng về điều này.

Nhiều gia đình muốn mang các món bổ dưỡng vào — nước yến, sâm, các loại thuốc bổ.

Vì sao không nên

• Có thể tương tác với thuốc điều trị.
• Làm lệch tính toán dinh dưỡng.
• Một số loại ảnh hưởng tới đông máu, tới gan, tới thận.
• Nguy cơ sặc nếu người bệnh không nuốt được.

Nếu muốn bổ sung gì — hãy hỏi bác sĩ trước.

Người nhà giúp được gì

Thay vì mang đồ ăn, có những việc thực sự hữu ích:

• Cho bác sĩ biết thói quen ăn uống của người bệnh — có dị ứng gì, kiêng gì, thích gì.
• Cho biết cân nặng trước khi ốm.
• Hỏi khi nào được ăn qua miệng.
• Khi được phép — giúp cho ăn đúng cách theo hướng dẫn.

Giai đoạn hồi phục

Khi người bệnh bắt đầu ăn lại, có những khó khăn:

• Chán ăn — rất thường gặp.
• Thay đổi vị giác.
• Mệt khi ăn.
• Ăn được rất ít.

Cách giúp

• Chia nhiều bữa nhỏ.
• Ưu tiên món giàu đạm và năng lượng.
• Món người bệnh thích.
• Báo bác sĩ nếu ăn quá kém kéo dài.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Không tự cho ăn uống gì — kể cả một thìa nước — vì nguy cơ sặc vào phổi.
2. Dinh dưỡng đã được tính toán chính xác, không phải càng nhiều càng tốt.
3. Nếu người bệnh khát — hỏi điều dưỡng, thường có cách làm ẩm miệng được phép.

Câu hỏi thường gặp