Giai đoạn cuối: nhận biết và đồng hành

Đây là bài khó viết và khó đọc. Nhưng biết trước những gì sẽ diễn ra giúp gia đình bớt hoảng sợ — và tập trung vào điều quan trọng nhất là ở bên người thân.

Vì sao nên biết trước

Nhiều gia đình hoảng sợ trước những thay đổi mà thực ra là diễn biến tự nhiên.

Họ gọi cấp cứu, đưa đi viện, hoặc tự trách mình — trong khi điều cần làm chỉ là ở bên và giúp người thân dễ chịu.

Biết trước giúp:

• Không hoảng loạn.
• Không đưa ra quyết định vội trong lúc sợ hãi.
• Biết cách giúp người thân dễ chịu.
• Tập trung vào việc ở bên nhau.

Những thay đổi thường gặp

Lưu ý: không phải ai cũng trải qua tất cả, và thứ tự có thể khác nhau.

Ngủ nhiều hơn

• Thời gian thức ngắn dần.
• Khó đánh thức.
• Dần dần không đáp ứng.

Vẫn nên nói chuyện — người bệnh có thể vẫn nghe được.

Ăn uống ít dần rồi ngừng

Đây là điều gây khổ tâm nhất cho gia đình Việt Nam.

Cần hiểu:

• Cơ thể đang dần ngừng hoạt động nên nhu cầu giảm đi.
• Đây là hệ quả, không phải nguyên nhân — người bệnh không nặng thêm vì không ăn.
• Người bệnh thường không cảm thấy đói.
• Ép ăn uống lúc này có thể gây khó chịu và nguy cơ sặc.

Nên làm

• Cho ăn uống theo nhu cầu, không ép.
• Làm ẩm miệng bằng gạc hoặc tăm bông — thường đủ để dễ chịu.
• Bôi dưỡng môi.
• Hỏi nhân viên y tế về cách chăm sóc miệng.

Việc chăm sóc miệng thường giúp dễ chịu hơn nhiều so với cố cho uống nước.

Thay đổi hơi thở

• Nhịp thở không đều.
• Có lúc thở nhanh, có lúc ngừng vài giây.
• Thở nông.
• Thở qua miệng.

Kiểu thở không đều này thường gây lo lắng cho người nhà nhưng không có nghĩa người bệnh đang khó thở.

Tiếng thở khò khè

Đây là điều gây khó chịu nhất cho người ở bên.

Nguyên nhân: dịch đọng ở họng khi người bệnh không còn nuốt được.

Điều quan trọng cần biết: tiếng này thường gây khó chịu cho người nghe nhiều hơn là cho chính người bệnh.

Có thể giảm bớt

• Nghiêng đầu sang một bên.
• Nâng đầu cao hơn.
• Hỏi bác sĩ về các biện pháp khác.
• Hút đờm thường không được khuyến khích vì gây khó chịu mà ít hiệu quả.

Thay đổi ở da

• Tay chân lạnh dần.
• Da tái, có thể tím ở đầu chi.
• Có thể có vân tím ở chân.
• Da nhợt hoặc hơi vàng.

Đây là do tuần hoàn tập trung về các cơ quan trung tâm.

Nên đắp ấm nhẹ nhàng — nhưng không cần chườm nóng.

Nước tiểu giảm

• Ít dần, màu sẫm.
• Có thể ngừng hẳn.

Lú lẫn, nói mơ

• Không nhận ra người thân từng lúc.
• Nói chuyện với người đã khuất.
• Nói về việc đi đâu đó.
• Bồn chồn, cử động tay chân.

Nên làm

• Không tranh cãi hay sửa lại.
• Trấn an nhẹ nhàng.
• Nói tên mình khi tới gần.
• Báo nhân viên y tế nếu bồn chồn nhiều — có thể do đau hoặc do bí tiểu, và có cách xử lý.

Điểm cuối quan trọng — bồn chồn đôi khi là dấu hiệu của một vấn đề xử lý được.

Rút dần khỏi xung quanh

• Ít quan tâm tới việc xung quanh.
• Ít muốn tiếp khách.
• Chỉ muốn có vài người thân nhất.

Đây là diễn biến tự nhiên, không phải là người bệnh giận hay không thương ai.

Gia đình làm gì

Việc quan trọng nhất: ở bên

• Có mặt.
• Nắm tay.
• Nói chuyện nhẹ nhàng — thính giác được cho là giác quan còn lại lâu nhất.
• Nói tên mình.

Những điều nên nói

Nhiều người sau này tiếc vì đã không nói. Bốn điều thường được nhắc tới:

• Lời cảm ơn — vì những gì họ đã làm.
• Lời xin lỗi — nếu có điều gì cần nói.
• Lời tha thứ — nếu cần.
• Lời yêu thương.

Và đôi khi: lời cho phép ra đi — nhiều người nói rằng người thân của họ dường như chờ được nghe câu này.

Giữ dễ chịu

• Bảo đảm không đau đớn — báo ngay nếu có dấu hiệu đau.
• Tư thế thoải mái, xoay trở nhẹ nhàng.
• Chăm sóc miệng — làm ẩm thường xuyên.
• Giữ da sạch khô.

Về số người có mặt

• Không nên quá đông — người bệnh có thể mệt.
• Thay phiên nhau.
• Giữ không khí bình tĩnh.
• Ra ngoài khi cần khóc.

Về nghi thức và tín ngưỡng

Với nhiều gia đình Việt Nam, đây là phần rất quan trọng.

• Nói với bệnh viện về các mong muốn — họ thường cố gắng đáp ứng.
• Hỏi về không gian riêng nếu có.
• Nếu muốn đưa về nhà — nên bàn sớm để có thời gian chuẩn bị.
• Tôn trọng ý nguyện người bệnh về vấn đề này.

Nếu muốn đưa về nhà

Đây là mong muốn phổ biến. Cần chuẩn bị:

• Trao đổi với bác sĩ sớm.
• Bảo đảm có thuốc giảm đau và biết cách dùng.
• Biết liên hệ ai khi cần.
• Chuẩn bị chỗ nằm.

Nói sớm để có thời gian chuẩn bị — quyết định vội thường thiếu sót.

Những điều không cần làm

• Không cần ép ăn uống.
• Không cần truyền dịch nếu bác sĩ nói không cần — truyền nhiều dịch lúc này có thể gây khó chịu hơn.
• Không cần hút đờm liên tục.
• Không cần đo các chỉ số liên tục.

Mục tiêu lúc này là sự dễ chịu, không phải các con số.

Về thời gian

Gia đình thường hỏi: "Còn bao lâu?"

Đây là câu rất khó trả lời chính xác.

• Bác sĩ có thể ước lượng khoảng — giờ, ngày, hay tuần.
• Nhưng thường không chính xác.
• Có người ra đi nhanh hơn dự đoán.
• Có người kéo dài hơn nhiều.

Điều nên làm

• Nói những điều muốn nói sớm — đừng chờ.
• Gọi những người cần gặp.
• Thay phiên nghỉ ngơi — có thể là nhiều ngày.
• Chuẩn bị các việc cần thiết.

Nếu không có mặt lúc cuối

Đây là điều nhiều người day dứt rất lâu.

Cần biết

• Nhiều người ra đi khi người nhà vừa ra ngoài — điều này rất thường gặp.
• Một số người cho rằng người sắp mất chờ lúc riêng tư.
• Không ai có lỗi vì không có mặt đúng khoảnh khắc đó.
• Điều quan trọng là những ngày tháng đã ở bên, không phải một phút cuối.

Sau đó

• Có thể xin thời gian ở bên trước khi làm các thủ tục.
• Hỏi nhân viên y tế về các bước tiếp theo.
• Không cần vội.
• Nếu có nghi thức muốn thực hiện — nói với nhân viên y tế.

Chăm sóc chính mình

• Cho phép mình có mọi cảm xúc — buồn, tê liệt, thậm chí nhẹ nhõm.
• Cảm giác nhẹ nhõm không phải là không thương — đó là phản ứng bình thường sau một chặng đường dài.
• Ăn, ngủ, nghỉ.
• Nhận sự giúp đỡ.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Những thay đổi này là diễn biến tự nhiên — biết trước giúp không hoảng sợ và không đưa ra quyết định vội.
2. Ngừng ăn uống là hệ quả, không phải nguyên nhân — chăm sóc miệng giúp dễ chịu hơn là ép ăn uống.
3. Nói những điều muốn nói sớm — người bệnh có thể vẫn nghe được, và bạn sẽ không phải tiếc.

Câu hỏi thường gặp