Quyền được biết và quyền tự quyết

Trong y học hiện đại có hai quyền nền tảng của người bệnh — và ở Việt Nam chúng chưa luôn được thực hiện đầy đủ.

Quyền được biết

Người bệnh có quyền được biết về:

• Chẩn đoán — mình mắc bệnh gì.
• Tình trạng hiện tại.
• Các lựa chọn điều trị.
• Lợi ích và nguy cơ của từng lựa chọn.

Và cũng có quyền không muốn biết

Đây là mặt ít được nhắc tới.

Một số người không muốn biết chi tiết — và đó cũng là lựa chọn của họ.

Cách xử lý đúng là hỏi họ muốn biết tới mức nào, thay vì tự quyết định thay.

Vấn đề giấu bệnh

Ở Việt Nam, việc gia đình yêu cầu bác sĩ giấu chẩn đoán với người bệnh là chuyện rất phổ biến.

Lý do gia đình đưa ra

• Sợ người bệnh suy sụp.
• Sợ họ mất ý chí.
• Muốn bảo vệ.
• Nghĩ họ không chịu đựng nổi.

Đây đều xuất phát từ tình thương.

Nhưng cần cân nhắc mặt khác

• Người bệnh thường cảm nhận được — và tưởng tượng điều tệ hơn.
• Họ không thể bày tỏ ý nguyện về điều trị.
• Không có cơ hội sắp xếp việc riêng — tài sản, công việc, dặn dò.
• Không có cơ hội nói những điều muốn nói.

Một điều nhiều người kể lại

Rất nhiều người bệnh sau này nói rằng họ đã biết từ lâu — nhưng cũng đóng vai không biết để gia đình yên lòng.

Kết quả: cả hai bên đều đóng kịch, và không ai nói được điều thật sự muốn nói.

Cách tiếp cận cân bằng hơn

Thay vì chọn giữa nói hết hay giấu hết:

• Hỏi người bệnh muốn biết tới mức nào.
• Nói từ từ, theo mức họ sẵn sàng.
• Trao đổi với bác sĩ về cách nói phù hợp.
• Có mặt cùng khi bác sĩ nói.

Câu hỏi đơn giản có thể mở đầu:

"Bố có muốn bác sĩ nói rõ về bệnh không, hay bố muốn con nghe rồi kể lại?"

Quyền tự quyết

Người bệnh còn đủ năng lực có quyền quyết định về việc điều trị của chính mình.

Bao gồm quyền

• Đồng ý hoặc từ chối một điều trị.
• Chọn giữa các phương án.
• Thay đổi quyết định.
• Yêu cầu ý kiến thứ hai.

Điều này áp dụng kể cả khi

• Gia đình không đồng ý.
• Bác sĩ khuyên khác.
• Quyết định có vẻ không hợp lý với người ngoài.

Điều kiện duy nhất: người bệnh còn đủ năng lực quyết định và đã được giải thích đầy đủ.

Đồng ý sau khi được thông tin đầy đủ

Đây là nguyên tắc quan trọng trong y học.

Nghĩa là

Người bệnh:

1. Được giải thích rõ về tình trạng.
2. Được biết các lựa chọn.
3. Được biết lợi ích và nguy cơ của từng lựa chọn.
4. Được biết hệ quả nếu không làm gì.
5. Hiểu được thông tin đó.
6. Tự nguyện quyết định — không bị ép.

Ký giấy không đồng nghĩa với đồng ý đầy đủ

Đây là điểm quan trọng.

Nếu người bệnh hoặc gia đình ký mà chưa hiểu gì — thì về bản chất chưa phải là đồng ý sau khi được thông tin.

Vì vậy: đừng ngại hỏi lại trước khi ký.

Các câu nên hỏi:

• "Cụ thể là sẽ làm gì ạ?"
• "Vì sao cần làm?"
• "Nếu không làm thì sao?"
• "Nguy cơ chính là gì?"

Quyền từ chối

Đây là quyền gây tranh cãi nhất nhưng cũng quan trọng nhất.

Người bệnh có quyền từ chối

• Một xét nghiệm.
• Một thủ thuật.
• Một loại thuốc.
• Toàn bộ điều trị.

Điều kiện

• Còn đủ năng lực quyết định.
• Đã được giải thích đầy đủ về hệ quả.
• Quyết định tự nguyện.

Khi người bệnh từ chối

Điều nên làm — cho cả gia đình lẫn nhân viên y tế:

• Tìm hiểu lý do thật — sợ? tài chính? hiểu nhầm? đã quyết định kỹ?
• Giải thích lại nếu do hiểu nhầm.
• Xử lý nguyên nhân nếu do tài chính — có thể có hỗ trợ.
• Đưa ra phương án thay thế nếu có.

Rất nhiều trường hợp từ chối là do hiểu nhầm hoặc do lo về tiền — và cả hai đều giải quyết được nếu ai đó hỏi.

Khi gia đình và người bệnh bất đồng

Đây là tình huống rất khó ở Việt Nam.

Nguyên tắc

Nếu người bệnh còn đủ năng lực — quyền quyết định thuộc về họ.

Gia đình có thể:

• Bày tỏ mong muốn.
• Thuyết phục.
• Cung cấp thêm thông tin.
• Nhưng không quyết định thay.

Cách xử lý xây dựng hơn

• Tìm hiểu vì sao người bệnh quyết định như vậy.
• Nói về mối lo của mình.
• Cùng nghe bác sĩ giải thích.
• Tìm điểm chung.

Năng lực quyết định

Đây là khái niệm hay bị hiểu sai.

Không phải là

• Cứ tỉnh là có năng lực.
• Cứ già là không có năng lực.
• Cứ quyết định khác ý bác sĩ là không có năng lực.

Mà là

Người bệnh có:

• Hiểu được thông tin.
• Hiểu được hệ quả.
• Cân nhắc được.
• Bày tỏ được quyết định nhất quán.

Lưu ý quan trọng

Năng lực có thể thay đổi theo thời gian.

Nên nếu có thể chờ tới lúc người bệnh tỉnh táo hơn để hỏi ý — thì nên chờ.

Và: không nói được không có nghĩa là không quyết định được.

Người có ống thở vẫn có thể gật lắc, viết, chỉ vào bảng chữ.

Quyền được giải thích dễ hiểu

Đây là quyền ít người biết nhưng rất thực tế.

Người bệnh và gia đình có quyền:

• Được giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu.
• Được hỏi lại.
• Được giải thích lại nếu chưa rõ.
• Được xin ghi ra giấy.

Các câu nên dùng

• "Bác sĩ giải thích giúp bằng từ ngữ thường ngày được không ạ?"
• "Cháu chưa hiểu lắm, bác sĩ nói lại được không?"
• "Bác sĩ ghi ra giấy giúp gia đình được không?"

Đây không phải là làm phiền — hiểu đúng là điều kiện để quyết định đúng.

Với người cao tuổi

Cần nói riêng vì đây là nhóm hay bị bỏ qua quyền tự quyết.

Tình huống thường gặp

• Bác sĩ nói với con cái thay vì nói với người bệnh.
• Con cái quyết định thay dù cha mẹ còn tỉnh táo.
• Người bệnh bị coi như không hiểu được.

Nên làm

• Nói trực tiếp với người bệnh.
• Hỏi ý kiến họ.
• Cho họ thời gian để hiểu.
• Bảo đảm họ nghe rõ và nhìn rõ — mang kính và máy trợ thính.

Điểm về kính và máy trợ thính rất thực tế — nhiều người cao tuổi bị coi là lú lẫn chỉ vì họ không nghe rõ.

Cân bằng với văn hoá gia đình

Ở Việt Nam, gia đình tham gia rất sâu vào các quyết định y tế — và điều này có mặt tích cực.

Cách cân bằng

• Hỏi người bệnh muốn ai tham gia quyết định.
• Một số người muốn con cái quyết định thay — và đó cũng là lựa chọn của họ.
• Gia đình hỗ trợ thay vì thay thế.
• Quyền tự quyết bao gồm cả quyền uỷ quyền cho người khác.

Điểm cuối rất quan trọng — nếu người bệnh nói "cứ để các con quyết", thì đó cũng là một quyết định cần được tôn trọng.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Người bệnh có quyền được biết — và cũng có quyền chọn không muốn biết chi tiết. Hãy hỏi họ.
2. Nếu người bệnh còn tỉnh táo, quyền quyết định thuộc về họ — kể cả khi gia đình không đồng ý.
3. Nhiều trường hợp từ chối điều trị là do hiểu nhầm hoặc lo về tiền — hãy tìm hiểu lý do thật trước.

Câu hỏi thường gặp